छोरा-छोरीलाई अरुसँग तुलना नगरौँ

कतिपय अभिभावकहरु त यस्तो कुराले बाल मस्तिष्कमा गहिरो आघात पर्न सक्छ भनेर सोच्नसम्म पनि सक्दैनन्, उनीहरु आफूले सन्तानलाई तह लगाएर ठीक बाटोमा हिडाइरहेको छु भन्ठान्छन् । जब कि यो निकै गम्भीर समस्या हो ।

हरेक बच्चा आफैमा विशेष हुन्छन् । हरेकका आफ्नै गुण हुन्छन् । क्षमता हुन्छन् । स्वभाव हुन्छ । चरित्र हुन्छ । तर हामी अभिभावक सबै बच्चालाई एउटै ठाउँमा राखेर लेखाजोखा गर्छौ । वास्तवमा यही हाम्रो कमजोरीले एउटा अवोध बच्चा सजाएँको भागिदार बनिरहेका हुन्छन् । 

यी कुरा तपाईलाई सामान्य लाग्छ, तर नतिजा भयानक छ । तपाई आफ्नो बच्चाको तुलना कसैसँग गर्दै नगर्नुस् । किनकी संसारमा कुनै पनि वच्चालाई अर्काेसँग तुलना गर्न सकिदैन हरेक बच्चाको आफ्नो गुण वा अवगुण हुन्छ । क्षमता र कमजोरी हुन्छ । कुनै पनि बच्चाले जन्मदै अवगुण वा दोष लिएर जन्मिएको हुदैनन् । तर, तपाई र हाम्रो व्यवहारले उनीहरुमा त्यस्ता अवगुण विकास हुन्छ । हामी दोष पनि उनै वच्चालाई दिन्छौ । जबकी, गल्ती हाम्रो नै हुन्छ ।

फलानोको छोराछोरी जस्तै आफ्नो छोराछोरी किन हुँदैनन् ? जसरी हातमा पाँच औंला बराबर हुदैंनन् । त्यसरी नै हरेक बालबालिका एक अर्काभन्दा फरक एवं आफैमा विशेष क्षमतायुक्त हुन्छन् । हरेक आमाबाबुले के कुरामा ध्यान दिनुपर्छ भने आफ्ना बालबालिकामा आत्माविश्वासको कमि हुन नपाओस् र उसको जीवन खुसीले भरियोस । हामीकहाँ अधिकांश आमाबाबु आफ्ना बालबालिकाको तुलना अरुका छोराछोरीसँग गर्दछन् । फलानोको छोरा यस्तो छ, फलानोकी छोरीले यती पढेकी छ । तँ लम्फु, तँ केही न केही कामको भन्ने जस्ता शब्द प्रयोग गरेर बालबालिकालाई अपमान गर्न अघि सर्छन धेरै अभिभावक ।

नतिजा के हुन्छ भने, सन्तान आफूले चाहेजस्तो त बन्दैनन् नै, उनीहरुमा आफ्नो अभिभावकप्रति नै नकरात्मक भावनाको विकास हुन्छ । यस कारण, आफ्नो बालबालिकाको तुलना अरुसँग गर्नु गलत हो । केही अध्ययनहरुबाट के निष्कर्ष निस्किएको छ भने आमाबाबुको यस्तो व्यवहारले बालबालिकाको मनोबल गिर्छ र ऊ आफूलाई कमजोर ठान्न थाल्छ । यसका साथै अध्यनबाट के पनि देखिएको छ भने यस्ता प्रकारका बालबालिकाहरुमा मानसिक समस्या देखा पर्नसक्छ । उनीहरुको मानसिक स्वास्थमा परेको गम्भीर असरलाई ठिक बाटोमा ल्याउन ठूलो मिहिनेत गर्नुपर्ने हुन्छ ।

बालबालिका मात्र नभई ठूला मानिसलाई पनि एकअर्कासँग तुलना गर्नुहुँदैन । तुलनाले मानिसको आत्म विश्वास कमजोर हुन्छ । यसबाट खासगरी बालबालिकामा त झन् यसको असर उनीहरुमा जीवनभर पर्छ । अझ आफ्नै आमाबाबुको मुखबाट आफूभन्दा अरु राम्रो भन्ने कुरा सुन्नु बालबालिकाको लागि अतिनै दुखदायी हुन्छ ।

अभिभावकले समझदारी देखाउनुपर्छ । अभिभावकका नाताले के सही हो र के गलत हो अनि कसरी सही र कसरी गलत हो भन्ने कुरा बालबालिकालाई वुझाउनुपर्छ । यो कुरा वुझाउनका लागि उनिहरुलाई कसैसँग तुलना गर्न आवश्यक छैन ।

अबको प्रतिस्पर्धात्मक युगमा बालबालिकालाई युगानुकुल हिसाबले सक्षम बनाउने प्रयास गर्नु अभिभावकको कर्तव्य हो । अहिले बालबालिकाले जतासुकै प्रतिस्पर्धाको सामाना गर्नुपर्छ । यस्तो अवस्थामा कम्तिमा घरमै भए पनि त्यस्तो हुन नदिन सके उनीहरुमा हीन भावना जागृत हुन पाँउदैन ।

बालबालिकालाई कसरी आफ्ना कमजोरी हटाएर आफूलाई बलियो पार्ने भन्ने कुरा पनि अभिभावकले नै सिकाउनुपर्छ । यसो नगरी हरेक समय अरुसँग तुलना गरिदिन थालियो भने त पक्कै पनि असर पर्ने नै भयो । हुन त हरेक आमाबाबु आफ्ना सन्तानलाई अरुका तुलनामा उत्कृष्ठ नै बनाउन चाहन्छन् । तर यसका लागि उपयुक्त तरिका भने अपनाउन सक्र्दैनन् । अनि राम्रो गर्ने आशय भए पनि यथार्थमा नराम्रो भइदिन्छ । त्यसकारण पनि बच्चाको तुलना अरुसँग गर्नुहुदैन ।

बालबालिकाहरु काँचो माटो जस्तै हुन् 

भनिन्छ बालबालिकाहरु काँचो माटो जस्तै हुन्छन् । तपाईले जे जस्तो बनाउन चाहनुहुन्छ उनीहरु त्यस्तै बन्छन् । यसकारण आमाबाबु हुनुका नाताले आफ्ना बालबालिकाको सामयिक एंव उचित लालनपालन गर्नु हरेक अभिभावकको कर्तव्य हो । आफ्ना बालबालिकाको तुलना गरेर उनीहरुलाई मानसिक हिसाबले कमजोर बनाउने नभई उनीहरुको आत्मविश्वास कसरी सुदृण बनाउन सकिन्छ भन्ने कुरामा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ ।

बालबालिकाहरु स्वभावैले जिज्ञासु हुन्छन् । उनीहरु एक ठाँउमा खुम्चिएर अथवा गम्भीर भएर बसिरहनु पनि सक्दैनन् । केही कुरा जान्ने, सिक्ने कौतुहल हरदम रहिरहेको हुन्छ । उनीहरुको मनमा यसकारण उनीहरुलाई तँ बदमास, चकचके, फलानाको छोराछोरी त यस्ता छैनन । कति चल्न सकेको होला, चुप लागेर थपक्क वसिरहन पनि नसक्ने भनेर गाली गर्नु हुदैन ।

कतिपय अभिभावकहरु त यस्तो कुराले बाल मस्तिष्कमा गहिरो आघात पर्न सक्छ भनेर सोच्नसम्म पनि सक्दैनन्, उनीहरु आफूले सन्तानलाई तह लगाएर ठीक बाटोमा हिडाइरहेको छु भन्ठान्छन् । जब कि यो निकै गम्भीर समस्या हो ।

किन गर्नु हुँदैन तुलना ?

जब हामीलाई आफूअगाडिको व्यक्ति आफुभन्दा कुनै कुरामा राम्रो छ भनिन्छ, त्यतिखेर हामीलाई आफ्नो योग्यतामाथि प्रश्न उठ्न थाल्छ, शंका लाग्न थाल्छ अनि विस्तारै विस्तारै कमजोर भइन थाल्छ । यही कुरा बालबालिकामा पनि लागु हुन्छ ।

जब हामीले आफ्नो बालबालिकाको तुलना कुनै छिमेकीको बच्चा, उनीहरुको स्कूलको कुनै बच्चा वा कुनै नातेदारको बच्चासँग गर्न थाल्छौ, उनीहरुमा एक अर्काको जलन एवं ईष्या, ईखको भावना पैदा हुन्छ, जुन पछि गएर क्रोध एवं घृणामा परिणत हुन्छ । यस्ता भावनाले जीवनलाई बर्वाद पार्दछ ।

तुलनाले बालबालिकामा भएको एकात्मक उर्जालाई विनास गरिदिन्छ । उनीहरु नयाँनयाँ कुरा सिक्न तथा चुनौतिको सामना गर्नबाट डराउने गर्दछन् किनभने उनीहरुलाई हारिने पो हो कि भन्ने डरले सताउन थाल्छ । उनीहरुमा नकरात्मकताले डेरा जमाउँछ ।

अझ महत्वपूर्ण कुरा त के भने अभिभावकले अरुसँग तुलना गरेर बालबालिकालाई मानसिक रुपमा कमजोर मात्र बनाइरहेका हुँदैनन्, आफुबाट टाढासमेत पु¥याइरहेका हुन्छन् । यसबाट सम्वन्धमा जुन मिठास हुनुपर्ने हो त्यो रहँदैन् । सन्तान र आमाबाबुको सम्वन्धमा नै दरार उत्पन्न हुनसक्छ ।

बालबालिकालाई अरुसँग तुलना गर्नु भनेको उनीहरुमथि दबाब दिनु हो । यसबाट उनीहरुमा हीनभावना भरिदै जान्छ जसबाट अन्तत हानीसिवाय केही हुँदैन ।

बालबालिकालाई राम्रो वातावरणमा हुर्काउन निकै गा¥हो काम पनि हो । यसका लागि आमाबाबुले ठूलो त्याग एक बलिदान गर्नुपर्ने हुन्छ । कुनै पनि आमाबाबुले जानीजानी आफ्ना बालबालिकाको अहित हुने कामकुरा गर्न खोज्दैनन् । उनीहरु सदैव सन्तानको भलाई एंव खुशी चाहन्छन् तर पनि अन्जानमै गलत कुरो भइदिन्छ जसलाई सच्चाउन निकै गा¥ह्रो पर्छ ।

बालबालिकाले पहिलो स्कूल नै घर हो । पहिलो स्कूलमै उसले नराम्रो शिक्षा पायो वा उसमा खराब बानीको विकास हुनुपुग्यो भने त्यसले जीवनभर पछ्याउन छाड्दैन । जीवनमा सकरात्मकता आवश्यक पर्छ, यसको सट्टा उनीहरुको मनमा नकरात्मकताले घर बसायो भने त्यो व्यक्ति, समाज एंव राष्ट्रकै लागि हानिकारक हुन्छ । तसर्थ बालबालिकालाई कतातिर डो¥याउने हो भन्ने कुरामा अभिभावकहरु सचेत भएर लाग्नुपर्छ । उज्वल भविष्यका लागि बालबालिकाको वर्तमान राम्रो बनाउन सहयोग गर्नुपर्छ । सदैव जीवनका उज्याला पक्षहरु देखाएर अघि बढ्न प्रोत्साहन दिनुपर्छ । साथै अभिभावकले उनीहरु, आफ्ना लागि विशेष छन् सर्वस्व हुन् भन्ने महसुस गराउनुपर्छ ।

सबै बालबालिकाहरुमा फरक क्षमता र रुची

फलानोको छोरा वा छोरी प्रथम भयो, त्यो स्कूल फस्ट भयो, फलानोले खेलकुदमा त्यत्रो पुरस्कार जित्यो, फलानोले अनुशासित विद्यार्थी भएर पुरस्कार ल्यायो, तैले त एउटा पनि ल्याउन सकिनस् ् । तैले त पढ्नुभन्दा हलि भएकै वेस भन्ने । कतिपय अभिभावकले आफ्ना नानीहरुलाई कहिलेकाहिँ त पिट्ने र यातना दिने काम पनि गर्दछन् ।

बालबालिकाको शारीरिक र मानसिक अवस्था नबुझि यस्तो व्यवहार गर्नु भनेको उनिहरुको आत्मसम्मानमा चोट पु¥याउनु हो । वास्तवमा बालबालिकाको मानसिक क्षमता र चेतनाको अवस्था नबुझी भनिएको यस्ता भनाइले बालबालिकालाई प्रोत्साहित भन्दा हतोत्साहित बनाउँछ र उनीहरुमा हिनता बोध भई कुन्ठित हुन पुग्दछन् ।

बास्ताममा हरेक बालबालिकामा सफलता प्राप्त गर्ने रहर र उत्साह हुन्छ । तर उसको आन्तरिक समस्या, उचित प्रशिक्षण अतिरिक्त कक्षा र राम्रो बातावरणको अभावमा सबैले उचित सफलता प्र्राप्त गर्न सक्र्दैनन् । फेरी भिन्न रुचि भएका कारण पनि बाबुआमाले सोचेजस्तो हरेक क्षेत्रमा सफलता नपाउन सक्छन् ।

सफलता प्राप्त गर्न त बालबालिकाले आफ्नो रुचिअनुसारको क्रियाकलाप गर्न पाउनुपर्छ । त्यही अनुसारको वातावरण र अवसर पाएको हुनुपर्दछ । आवश्यक प्रशिक्षण, तालिम, हौसला र प्रशंसा पाउनुपर्छ अनि मात्र उसको क्षमता विकास हुनपुग्दछ ।

रुची र दक्षता नभई दिइएको दबाबले उसलाई सफलता प्राप्त गर्ने आत्मबल दिदैन बरु आत्मविश्वास घटाउँछ । हामीले आफ्ना बालबालिकाको क्षमता विकास गर्ने पहल नगरी बढी उपलब्धि खोज्नु निमको विरुवा रोपेर स्याउको फल आश गर्नुसरह मात्र हुनजान्छ ।

बालबालिकाको मानसिक र बौद्धिक विकासका लागि दबाब भन्दा प्रशंसा र प्रोत्साहनले ठूलो भूमिका खेल्छ । प्रसंसा र प्रोत्साहन एउटा यस्तो प्रभावी माध्यम हो । जसले वास्तवमै एउटा आश्चर्यजनक नतिजा देखाउँछ । बालबालिकाको मनोबल बढाउँछ, एकपल्ट असफल भए पनि अर्काे पल्ट सफलटा प्राप्त गर्न आत्मबल दिन्छ अनि स्वभिमानी व्यक्तित्व निर्माणमा सहयोग पु¥याउँदछ ।

हामीले जहिलेपनि आफ्ना वालवालिकालाई आफुमा के खुवी छ, त्यो प्रयोग गर्नुपर्छ । अरुसंग भएको खुवी आफूमा खोज्नु हुदैन भनेर सिकाउनु पर्दछ ।
एकजना अष्टेलिया मेलबर्न मा जन्मेका निक भुजासिक भन्ने व्यक्तिको हात र खुट्टा दुवै छैन । उनी जन्मदै विना हात खुट्टा जन्मेका थिए । अहिले उनि फरक क्षमता भएको व्यक्तित्वको रुपमा प्रख्यात छन् । ८ वर्षको उमेरमा उनले आत्महत्याको प्रयास गरेका थिए, त्यतिनै वेला उनको आमाले देखेर वचाउन सफल भईन र आमाले उनलाई सोधिन् छोरा यो तिमीले यो के गरेको भन्दा निक भुजासिकले जवाफमा भने, आमा न मेरो हात छ, न खुट्टा छ म यो संसारमा बाँचेर के काम ? मलाई स्कुलमा पनि साथीहरुले असाध्यै घृणा गर्छन्, हात खुट्टा नभएकोले पढेर के काम भनेर उपेक्षा गर्छन् भन्दा आमाले सम्झाउदै हेर छोरा तिमीसंग हात र खुट्टा नभएर के भयो त तिमीसंग आँखा छ, मुख छ, कान छ, दिमाग छ । तिमीले आफूमा नभएको कुरा खोजेर दुःखी हुने होईन, आफूमा भएको कुरालाई उपयोग गरेर जीवन सफल वनाउन सक्छौं भन्दा आमाको कुरालाई मनन गरेर उनले आफूमा भएको खुवीको उपयोग गर्न थाले । त्यसपछि निक भुजासिक संसारको उत्कृष्ट पौडीवाज, संगितकार, उत्प्रेरक, प्रस्तोता भएर विश्वभर प्रख्यात भएका छन् । उनलाई प्रेरणाको स्रोतको रुपमा लिएको पाइन्छ । यदि उनको आत्महत्याको प्रयास सफल भएको भए आज संसारमा निक भुजासिक भनेर कसैले चिन्दैनथे ।

त्यसैले हामीले आफ्नो वालवालिकालाई अरुसँग तुलना गरेर भन्दा आफूमा नभएको कुरा खोज्नु हुँदैन, आफूमा जे खुवी छ त्यसलाई पहिचान गरी उपयोग गरेमा हामी सफल हुन सक्छौं र सधै खुशी रहन सक्छौं भन्ने पाठ सिकाउनु पर्छ । कोही नाच्न पोख्त हुन्छन्, कोही गाउन, त कोही कविता लेख्न, कोही कथा लेख्न पोख्त हुन्छन् । जो जे मा पोख्त हुन्छ त्यसैलाई उपयोगमा ल्याउन सके जीवनमा सफल र सुखी हुन सक्छौं भन्ने उत्प्रेरणा जगाउनु जरुरी छ ।

• लेखक अधिवक्ता हुनुहुन्छ ।